Giedymin, Wilno i rozwój Wielkiego Księstwa

• Giedymin był wielkim księciem litewskim w latach 1316–1341.
• Pierwsza znana pisemna wzmianka o nazwie Wilno znajduje się w liście z 25 stycznia 1323 roku.
• Wcześniejszy list do papieża Jana XXII z 1322 roku nie wymienia Wilna.
• List z 1323 roku był skierowany do mieszczan miast hanzeatyckich i zapraszał do osiedlenia przedstawicieli różnych zawodów.
• Wymieniono między innymi kupców, rzemieślników, chłopów, duchownych, rycerzy i giermków.
• Wielkie Księstwo Litewskie było obszarem wielojęzycznym i wielokulturowym.
• Zamek Dolny i dwór w Wilnie rozbudowywano przez dłuższy czas; nie każda widoczna dziś budowla pochodzi z czasów Giedymina.

W XIV wieku Wielkie Księstwo Litewskie było zróżnicowanym obszarem władzy, a nie państwem narodowym w dzisiejszym rozumieniu. Rozległe terytorium kształtowały różne języki i tradycje religijne. Rządzenie oznaczało więc dla wielkiego księcia coś więcej niż zapewnianie bezpieczeństwa militarnego: musiał zawierać sojusze, włączać do rządów miejscowe elity i dbać o relacje z sąsiadami. Giedymin stawiał zarówno na dyplomację, jak i na umacnianie swojej władzy.

Jego polityka nawiązywała do początków państwowości za panowania Mendoga, ale rozwijała większą i silniej powiązaną sieć władzy. Kontakty z miastami Europy Zachodniej, duchownymi i przedstawicielami politycznymi miały pokazać Litwę jako poważnego partnera do rozmów. Listy pozwalają poznać te zamiary, ale nie dowodzą, że wszyscy zaproszeni rzeczywiście przenieśli się na Litwę ani że wszędzie obowiązywały takie same warunki.

Giedymin polecił wysłać na Zachód kilka listów sporządzonych po łacinie. Pierwszy list do papieża Jana XXII wysłano latem 1322 roku, ale nie ma w nim wzmianki o Wilnie. Dopiero drugi list, napisany 25 stycznia 1323 roku i skierowany do mieszczan miast hanzeatyckich, wymienia nazwę miasta. Jest to zatem ważne źródło do historii Wilna, ale nie akt jego założenia.

Zaproszenie skierowano do chrześcijańskich kupców, rycerzy, giermków, rzemieślników, chłopów i duchownych z miast takich jak Lubeka, Stralsund, Brema, Magdeburg i Kolonia. Giedymin oferował im możliwość handlu, pracy i osiedlenia się. List stanowił również sygnał polityczny: wielki książę szukał kontaktów z ludźmi i instytucjami Europy Zachodniej. Sama oferta nie pozwala jednak ustalić ani liczby przybyłych osób, ani pełnej polityki religijnej państwa.

Ważne jest również to, w jaki sposób listy przetrwały: oryginały zaginęły, ale ich treść zachowała się w odpisach. Odpis listu z 1323 roku przechowywany jest w Łotewskim Państwowym Archiwum Historycznym w Rydze, a inne odpisy znajdują się w Berlinie. Dzięki temu można badać treść listów, choć nie zachował się żaden oryginał napisany własnoręcznie przez Giedymina.

Za czasów Giedymina Wilno stało się ważnym ośrodkiem władzy. Na terenie Zamku Dolnego dwór przyjmował posłów i zawierał porozumienia. Znane listy prawdopodobnie powstały właśnie w tym otoczeniu. Zamek nie został wzniesiony w jednym etapie: odkrycia archeologiczne i źródła pisane wskazują na długi proces przemiany ufortyfikowanej osady w centrum polityczne.

Na terenie późniejszego Zamku Dolnego osady i drewniane budowle istniały na długo przed Giedyminem. Pod koniec XIII i na początku XIV wieku część tego obszaru przekształciła się w zamek z pierwszymi budowlami z cegły. Za panowania Giedymina prowadzono tam dalsze prace budowlane i umacniano zamek. Warto więc pamiętać, że historii budowli nie należy sprowadzać do jednego władcy: dzisiejsze zabytki Wilna odzwierciedlają liczne późniejsze przebudowy i epoki.

W muzeach na Litwie można bliżej poznać znaleziska archeologiczne i historię dawnych ośrodków władzy. W dzisiejszym Pałacu Wielkich Książąt można prześledzić ten długi rozwój polityczny; jego historia znacznie wykracza poza czasy Giedymina. Spacerując po mieście, można zestawić średniowieczny zespół zamkowy z późniejszymi budowlami, pamiętając jednak, że pochodzą z różnych epok.

Listy Giedymina ukazują miasto otwierające się na świat zewnętrzny i zyskujące znaczenie jako siedziba władz. Wilno kształtowali później kolejni władcy, a dzieje jego szkolnictwa i nauki sięgają znacznie dalej niż XIV wiek. Do późniejszych wydarzeń należy powstanie Uniwersytetu Wileńskiego. Także kościoły Wilna opowiadają o różnych epokach, stylach architektonicznych i wspólnotach religijnych.

Historii miasta nie można sprowadzać do jednej dynastii panującej. Przez wiele stuleci powstawały nowe społeczności, ośrodki nauki i instytucje kultury. Należy do nich także historia Żydów na Litwie, która na trwałe ukształtowała Wilno i inne miasta kraju. Osoby chcące porównać różne epoki mogą poznać inne znane postacie z Litwy oraz późniejsze ramy polityczne unii lubelskiej. Wydarzenia te nastąpiły po czasach Giedymina i nie należy ich utożsamiać z wydarzeniami z 1323 roku.

Kiedy panował Giedymin?

Giedymin był wielkim księciem litewskim w latach 1316–1341. W tym okresie Wilno stało się ważnym ośrodkiem dworu, misji dyplomatycznych i porozumień politycznych.

Kiedy Wilno po raz pierwszy pojawiło się w źródłach pisanych?

Pierwsza znana pisemna wzmianka o nazwie miasta znajduje się w liście Giedymina z 25 stycznia 1323 roku, skierowanym do mieszczan miast hanzeatyckich. Wcześniejszy list do papieża z 1322 roku nie wymienia Wilna.

Czy Giedymin założył Wilno w 1323 roku?

Z listu nie można wyciągnąć takiego wniosku. Rok 1323 to data najwcześniejszej znanej wzmianki pisemnej. Odkrycia archeologiczne potwierdzają, że teren późniejszego zamku był zamieszkany jeszcze przed czasami Giedymina.

Kogo Giedymin zapraszał do Wilna?

Zwracał się między innymi do kupców, rzemieślników, chłopów, duchownych, rycerzy i giermków z miast Europy Zachodniej. Zaproszenie potwierdza jego zamiar, ale nie mówi, ile osób rzeczywiście przybyło.

Czy zachowały się oryginały listów Giedymina?

Według informacji Muzeum Narodowego oryginały nie przetrwały. Zachowały się odpisy; jeden z listu z 1323 roku przechowywany jest w Łotewskim Państwowym Archiwum Historycznym w Rydze.