Republika Litewska w latach 1918–1940
16 lutego 1918 roku Rada Litwy ogłosiła przywrócenie niepodległego państwa, jednak sprawna republika powstawała stopniowo. Wilno początkowo pozostawało poza faktycznym zasięgiem litewskiej administracji, a Kowno pełniło funkcję tymczasowej stolicy i przejęło zadania polityczne oraz kulturalne. Konstytucja, waluta i wybierany parlament zapewniły krajowi własne instytucje w latach 20. XX wieku; w 1926 roku zamach stanu zmienił porządek polityczny. W 1939 roku utrata Kraju Kłajpedzkiego i naciski militarne Związku Radzieckiego pogorszyły sytuację, a okupacja z 15 czerwca 1940 roku zakończyła istnienie pierwszej republiki.
Eine alte Befestigungsmauer und historische Gebäude prägen das Stadtbild von Vilnius.
Foto: Dmitriy Zuev
Najważniejsze informacje
- 16 lutego 1918 roku Rada Litwy ogłosiła przywrócenie niepodległego, demokratycznego państwa ze stolicą w Wilnie.
- Traktat pokojowy z Rosją Radziecką z 12 lipca 1920 roku uznawał niepodległość Litwy; 9 października tego samego roku wojska polskie zajęły Wilno.
- Pierwsze wybory ogólnokrajowe odbyły się w 1920 roku. Zgromadzenie Ustawodawcze obradowało w Kownie.
- 1 sierpnia 1922 roku Litwa otrzymała stałą konstytucję; w tym samym roku wprowadzono walutę o nazwie litas.
- Po powstaniu w styczniu 1923 roku Kraj Kłajpedzki wraz z Kłajpedą znalazł się pod litewską kontrolą, a w 1924 roku otrzymał prawa autonomiczne.
- Zamach stanu z 17 grudnia 1926 roku położył kres demokracji parlamentarnej; w 1927 roku rozwiązano parlament.
- W marcu 1939 roku Litwa musiała przekazać Niemcom Kraj Kłajpedzki. W październiku Wilno powróciło na mocy traktatu ze Związkiem Radzieckim, który przewidywał również utworzenie radzieckich baz wojskowych.
- 15 czerwca 1940 roku Związek Radziecki zajął Litwę. Zakończyło to istnienie pierwszej niepodległej republiki.
Od deklaracji z 1918 roku do własnego państwa
16 lutego 1918 roku Rada Litewska ogłosiła przywrócenie niepodległego, demokratycznego państwa. Kraj znajdował się wówczas nadal pod okupacją niemiecką. Deklaracja ustanawiała Wilno stolicą, a ostateczne ukształtowanie ustroju państwa pozostawiała demokratycznie wybranemu zgromadzeniu konstytucyjnemu. Treść Aktu Niepodległości na stronie litewskiego parlamentu przytacza deklarację i objaśnia jej kontekst polityczny.
Samo ogłoszenie niepodległości nie wystarczyło, by stworzyć stabilną administrację. W kolejnych latach litewscy przedstawiciele polityczni musieli ustanowić instytucje i utrzymać swobodę działania nowego państwa w regionie objętym konfliktem. Traktat pokojowy z Rosją Radziecką z lipca 1920 roku był ważnym krokiem dyplomatycznym: Rosja uznała niepodległość Litwy. Faktyczne granice i kontrola nad poszczególnymi obszarami pozostawały jednak przedmiotem sporów. Historia sięga jeszcze dalej w przeszłość: unia lubelska połączyła Polskę i Litwę we wspólnym państwie, którego rozbiory zmieniły mapę polityczną przed okresem panowania rosyjskiego. Dzieje kraju pod panowaniem rosyjskim przed 1918 rokiem pokazują, jak głębokim zmianom ulegała przynależność polityczna tych ziem już wcześniej.
Kowno, Wilno i republika parlamentarna
Deklaracja niepodległości uznawała Wilno za stolicę, ale po zajęciu miasta 9 października 1920 roku pozostawało ono poza litewską administracją. Dlatego rząd działał w Kownie, dokąd instytucje państwowe przeniesiono już w 1919 roku. Kowno nie było po prostu ostateczną stolicą zastępczą, lecz politycznym centrum republiki, która nie rezygnowała z roszczeń do Wilna. Tę epokę można poznać podczas zwiedzania zabytków Kowna i poznawania rozwoju miasta; także historyczne miejsca w Wilnie pomagają zrozumieć, dlaczego miasto miało tak wielkie znaczenie dla obu stron.
Zgromadzenie Ustawodawcze, po litewsku nazywane Seimasem, zebrało się w Kownie w 1920 roku. W pierwszych latach republiki o jej kształcie decydowało kilka kolejnych wybieranych parlamentów. 1 sierpnia 1922 roku zgromadzenie uchwaliło stałą konstytucję, która określała instytucje państwa i ograniczała władzę wykonawczą. W tym samym roku Litwa wprowadziła lita. Własna waluta i porządek konstytucyjny sprawiały, że niezależność państwowa stawała się widoczna w codziennym życiu — od działania urzędów po handel.
Republika nie była też społecznie jednolitym narodem. Obok większości litewskojęzycznej w kraju mieszkały społeczności żydowskie, polskie, niemieckojęzyczne i inne. Ówczesne parlamenty odzwierciedlały różne interesy polityczne i obejmowały również przedstawicieli mniejszości. Szerszy obraz żydowskich społeczności, ich kultury i historii przedstawia opracowanie dotyczące historii Żydów na Litwie. Osoby chcące odwiedzić zabytkowe miejsca i zbiory w różnych regionach znajdą dodatkowe wskazówki w przewodniku po muzeach na Litwie.
Kłajpeda i granice republiki
Podczas gdy Litwa toczyła spór o Wilno, na zachodzie otworzyła się inna możliwość: dostęp do Morza Bałtyckiego przez Kraj Kłajpedzki. W styczniu 1923 roku doszło tam do powstania, po którym siły litewskie przejęły kontrolę nad regionem i portowym miastem Kłajpeda. Międzynarodowe porozumienie z 1924 roku potwierdziło przyłączenie tego obszaru do Litwy, przyznając mu jednak szczególne prawa autonomiczne. Kłajpeda stała się częścią państwa, zachowując własne instytucje regionalne. Stare Miasto i zabytki Kłajpedy pozwalają dziś poznać położenie oraz zmieniające się wpływy kulturowe tego portowego miasta.
Nowy porządek nie utrzymał się długo. W marcu 1939 roku Niemcy zażądały przekazania Kraju Kłajpedzkiego; po podpisaniu traktatu 22 marca następnego dnia wkroczyły tam wojska niemieckie. Kilka miesięcy później ponownie zmieniła się sytuacja na wschodzie. 10 października 1939 roku Litwa zawarła ze Związkiem Radzieckim tak zwany pakt o wzajemnej pomocy. Dzięki temu Litwa odzyskała Wilno i część otaczającego je obszaru, musiała jednak zezwolić na stacjonowanie w kraju wojsk radzieckich. 28 października armia litewska wkroczyła do Wilna. Odzyskanie długo wysuwanej stolicy nie oznaczało więc pełnego przywrócenia suwerenności państwowej.
Przełom 1926 roku i koniec republiki
Rozwój demokracji w latach 20. nie przebiegał bez zakłóceń. 17 grudnia 1926 roku wojskowy zamach stanu obalił wybrany rząd. Prezydent Kazys Grinius musiał ustąpić; urząd prezydenta objął Antanas Smetona i rządził w coraz bardziej autorytarny sposób. W 1927 roku rozwiązano Seimas. Kolejne wybory odbyły się dopiero w 1936 roku, a uprawnienia późniejszego parlamentu były znacznie ograniczone. Konstytucja z 1928 roku dodatkowo wzmocniła pozycję prezydenta. Oceniając republikę, należy zatem odróżniać demokratyczny parlamentaryzm z lat 1920–1926 od późniejszego państwa autorytarnego.
15 czerwca 1940 roku Związek Radziecki zajął Litwę. W ten sposób pierwsza niepodległa republika przestała istnieć jako sprawne państwo. Kolejne reżimy okupacyjne, opór i odzyskanie niepodległości w 1990 roku należą do innego rozdziału historii Litwy, naznaczonej okupacją i odzyskaniem niepodległości. Najważniejszy obraz lat 1918–1940 jest dwojaki: Litwa w krótkim czasie stworzyła własne instytucje i rozwinęła różnorodne życie publiczne, musiała jednak mierzyć się z nierozstrzygniętymi sporami granicznymi i rosnącą presją ze strony sąsiadów.
Często zadawane pytania o Republikę Litewską w latach 1918–1940
Kiedy Litwa ogłosiła niepodległość?
16 lutego 1918 roku Rada Litewska podpisała deklarację o przywróceniu niepodległego, demokratycznego państwa. W kolejnych latach trwało tworzenie instytucji państwowych i rozwijanie ich działalności.
Dlaczego Kowno było tymczasową stolicą?
Po zajęciu Wilna przez Polskę w październiku 1920 roku litewskie władze nie mogły nim zarządzać. Rząd działał więc w Kownie, gdzie od 1919 roku mieściły się już najważniejsze instytucje.
Kiedy Litwa otrzymała konstytucję i własną walutę?
1 sierpnia 1922 roku Zgromadzenie Ustawodawcze uchwaliło stałą konstytucję. W tym samym roku wprowadzono lita.
Jak zmieniały się granice w latach 20. i 30. XX wieku?
Od października 1920 roku Wilno pozostawało pod polską kontrolą, natomiast Kłajpeda znalazła się pod kontrolą Litwy w 1923 roku, a w 1924 roku uzyskała prawa autonomiczne. W 1939 roku Litwa musiała przekazać Kłajpedę Niemcom; w tym samym roku Wilno powróciło w związku z traktatem zawartym ze Związkiem Radzieckim.
Kiedy zakończyło się istnienie pierwszej Republiki Litewskiej?
15 czerwca 1940 roku Związek Radziecki zajął Litwę. Okupacja zakończyła istnienie pierwszej niepodległej republiki; późniejsze włączenie kraju do ZSRR i kolejny okres okupacji są omawiane osobno.