Republika Litewska w latach 1918–1940

• 16 lutego 1918 roku Rada Litwy ogłosiła przywrócenie niepodległego demokratycznego państwa ze stolicą w Wilnie.
• Traktat pokojowy z Rosją Radziecką z 12 lipca 1920 roku uznawał niepodległość Litwy; 9 października tego samego roku wojska polskie zajęły Wilno.
• Pierwsze wybory ogólnokrajowe odbyły się w 1920 roku. Zgromadzenie Konstytucyjne zebrało się w Kownie.
• 1 sierpnia 1922 roku Litwa przyjęła stałą konstytucję; w tym samym roku wprowadzono litasa jako walutę.
• Po powstaniu w styczniu 1923 roku Kraj Kłajpedzki wraz z Kłajpedą znalazł się pod kontrolą Litwy, a w 1924 roku uzyskał prawa autonomiczne.
• Zamach stanu z 17 grudnia 1926 roku zakończył demokrację parlamentarną; w 1927 roku rozwiązano parlament.
• W marcu 1939 roku Litwa musiała odstąpić Kraj Kłajpedzki Niemcom. W październiku Wilno wróciło do Litwy na mocy umowy ze Związkiem Radzieckim, która przewidywała zarazem utworzenie radzieckich baz wojskowych.
• 15 czerwca 1940 roku Związek Radziecki zajął Litwę. W ten sposób zakończyło się istnienie pierwszej niepodległej republiki.

16 lutego 1918 roku Rada Litewska ogłosiła przywrócenie niepodległego demokratycznego państwa. Kraj znajdował się wówczas jeszcze pod okupacją niemiecką. W deklaracji Wilno wskazano jako stolicę, a ostateczne ukształtowanie ustroju państwa pozostawiono demokratycznie wybranemu zgromadzeniu konstytucyjnemu. Tekst aktu niepodległości na stronie litewskiego parlamentu przytacza treść deklaracji i wyjaśnia jej kontekst polityczny.

Sama proklamacja nie stworzyła jeszcze stabilnej administracji. W kolejnych latach przedstawiciele polityczni Litwy musieli tworzyć urzędy i bronić pola manewru nowego państwa w regionie, o który toczył się spór. Traktat pokojowy z Rosją Radziecką z lipca 1920 roku był ważnym krokiem dyplomatycznym: Rosja uznała niepodległość Litwy. Faktyczne granice i kontrola nad poszczególnymi obszarami pozostawały jednak przedmiotem sporu. Historia tego regionu sięga dalej w przeszłość: unia lubelska połączyła Polskę i Litwę we wspólnym państwie, którego rozbiory zmieniły mapę polityczną przed okresem panowania rosyjskiego. Dzieje kraju pod panowaniem rosyjskim przed 1918 rokiem pokazują, jak głębokim zmianom ulegała już wcześniej przynależność polityczna.

W deklaracji niepodległości Wilno wskazano jako stolicę, ale po zajęciu miasta 9 października 1920 roku znalazło się ono poza administracją litewską. Dlatego rząd działał w Kownie, dokąd instytucje państwowe przeniesiono już w 1919 roku. Kowno nie było po prostu ostatecznie wybraną stolicą zastępczą, lecz politycznym centrum republiki, która nie zrezygnowała z roszczeń do Wilna. Zwiedzający mogą poznać tę epokę, odwiedzając zabytki i atrakcje Kowna oraz poznając rozwój miasta; także historyczne miejsca w Wilnie pozwalają zrozumieć, dlaczego miasto było tak ważne dla obu stron.

Zgromadzenie Konstytucyjne, po litewsku nazywane Sejmem, zebrało się w 1920 roku w Kownie. W pierwszych latach republiki o jej losach decydowało kilka wybieranych parlamentów. 1 sierpnia 1922 roku zgromadzenie uchwaliło stałą konstytucję, która określała instytucje państwa i ograniczała władzę wykonawczą. W tym samym roku Litwa wprowadziła litasa. Własna waluta i porządek konstytucyjny sprawiały, że niezależność państwa była widoczna w codziennym życiu — od działania urzędów po handel.

Republika nie była też społeczeństwem jednolitym etnicznie. Obok większości litewskojęzycznej mieszkali w kraju Żydzi, Polacy, osoby niemieckojęzyczne i przedstawiciele innych społeczności. Parlamenty tamtego okresu odzwierciedlały różnorodne interesy polityczne i obejmowały także przedstawicieli mniejszości. By lepiej poznać społeczności żydowskie, ich kulturę i historię, warto sięgnąć do opracowania o historii Żydów na Litwie. Dodatkowe wskazówki dla osób, które chcą odwiedzić miejsca historyczne i zbiory w różnych regionach, można znaleźć w przewodniku po muzeach na Litwie.

Podczas gdy Litwa toczyła spór o Wilno, na zachodzie pojawiła się inna możliwość: dostęp do Morza Bałtyckiego przez Kraj Kłajpedzki. W styczniu 1923 roku doszło tam do powstania, po którym wojska litewskie przejęły kontrolę nad regionem i portowym miastem Kłajpeda. Międzynarodowe porozumienie z 1924 roku potwierdziło przyłączenie tego obszaru do Litwy, przyznając mu jednak szczególne prawa autonomiczne. Kłajpeda była więc częścią państwa, ale miała własne instytucje regionalne. Stare Miasto i atrakcje Kłajpedy pozwalają dziś poznać położenie tego portowego miasta i zmienne wpływy kulturowe.

Nowy porządek nie przetrwał długo. W marcu 1939 roku Niemcy zażądały odstąpienia Kraju Kłajpedzkiego; po podpisaniu traktatu 22 marca wojska niemieckie wkroczyły tam następnego dnia. Kilka miesięcy później sytuacja na wschodzie ponownie się zmieniła. 10 października 1939 roku Litwa zawarła ze Związkiem Radzieckim tak zwany układ o wzajemnej pomocy. Litwa odzyskała w ten sposób Wilno i część okolicznych terenów, musiała jednak zgodzić się na obecność wojsk radzieckich w kraju. 28 października armia litewska wkroczyła do Wilna. Odzyskanie długo wysuwanej stolicy nie oznaczało zatem pełnego przywrócenia suwerenności państwowej.

Demokratyczny rozwój w latach 20. XX wieku nie przebiegał bez zakłóceń. 17 grudnia 1926 roku wojskowy zamach stanu obalił wybrany rząd. Prezydent Kazys Grinius musiał ustąpić; urząd prezydenta objął Antanas Smetona i rządził w coraz bardziej autorytarny sposób. W 1927 roku rozwiązano Sejm. Nowe wybory odbyły się dopiero w 1936 roku, a uprawnienia późniejszego parlamentu były mocno ograniczone. Konstytucja z 1928 roku dodatkowo wzmocniła pozycję prezydenta. Oceniając republikę, należy więc odróżniać demokratyczny parlamentaryzm lat 1920–1926 od późniejszego państwa autorytarnego.

15 czerwca 1940 roku Związek Radziecki zajął Litwę. W ten sposób pierwsza niepodległa republika przestała funkcjonować jako samodzielne państwo. Kolejne reżimy okupacyjne, ruch oporu oraz przywrócenie państwowości w 1990 roku należą do odrębnego rozdziału litewskiej historii okupacji i odzyskania niepodległości. Obraz lat 1918–1940 pozostaje dwojaki: Litwa w krótkim czasie stworzyła własne instytucje i rozwinęła różnorodne życie publiczne, musiała jednak mierzyć się z nierozstrzygniętymi sporami granicznymi i rosnącą presją ze strony sąsiadów.

Kiedy Litwa ogłosiła niepodległość?

16 lutego 1918 roku Rada Litewska podpisała deklarację o przywróceniu niepodległego demokratycznego państwa. Tworzenie instytucji państwowych postępowało w kolejnych latach.

Dlaczego Kowno było tymczasową stolicą?

Po polskim zajęciu Wilna w październiku 1920 roku litewskie władze nie mogły nim zarządzać. Rząd działał więc w Kownie, gdzie od 1919 roku mieściły się już najważniejsze instytucje.

Kiedy Litwa przyjęła konstytucję i wprowadziła własną walutę?

Zgromadzenie Konstytucyjne uchwaliło stałą konstytucję 1 sierpnia 1922 roku. W tym samym roku wprowadzono litasa.

Jak zmieniały się granice w latach 20. i 30. XX wieku?

Od października 1920 roku Wilno pozostawało pod kontrolą Polski, natomiast Kłajpeda znalazła się pod kontrolą Litwy w 1923 roku i uzyskała prawa autonomiczne w 1924 roku. W 1939 roku Litwa musiała odstąpić Kłajpedę Niemcom; w tym samym roku Wilno wróciło do Litwy w związku z układem ze Związkiem Radzieckim.

Kiedy zakończyła się pierwsza Republika Litewska?

Związek Radziecki zajął Litwę 15 czerwca 1940 roku. Okupacja zakończyła istnienie pierwszej niepodległej republiki; późniejsze włączenie Litwy do ZSRR i okres kolejnych okupacji omówiono osobno.