Przejdź do treści

Litwa w Imperium Rosyjskim: powstania i odrodzenie narodowe

Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1795 roku znaczna część ziem dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego znalazła się pod panowaniem Imperium Rosyjskiego. Administracja carska podzieliła te tereny na gubernie, których nazwy i granice zmieniały się w ciągu XIX wieku. Epokę tę naznaczyły powstania, represje polityczne i zakaz druku po litewsku alfabetem łacińskim, a zarazem rozwijał się ruch na rzecz języka, edukacji i samostanowienia. Ten przegląd przedstawia wydarzenia aż do deklaracji niepodległości z 1918 roku i wyjaśnia, dlaczego początku zakazu druku nie da się określić jedną konkretną datą.

Panorama von Vilnius mit historischen Gebäuden und moderner Stadtsilhouette Historische Dächer und moderne Hochhäuser prägen das Stadtbild von Vilnius. Foto: Dmitriy Zuev

Najważniejsze fakty

  • Trzeci rozbiór w 1795 roku położył kres wspólnej Rzeczypospolitej polsko-litewskiej.
  • Dawne ziemie litewskie włączono do rosyjskich guberni, których granice administracyjne wielokrotnie zmieniano.
  • Powstania przeciwko rosyjskiemu panowaniu wybuchły w latach 1830–1831 i 1863–1864.
  • Tak zwany zakaz prasy litewskiej zwykle datuje się na lata 1864–1904.
  • Wczesne ograniczenia wprowadzano stopniowo; źródła odróżniają pierwsze działania z 1864 roku od późniejszych formalnych zakazów z 1865 roku.
  • Knygnešiai drukowali litewskie książki za granicą albo potajemnie przenosili je przez granicę i rozpowszechniali w kraju.
  • W 1905 roku Wielki Sejm Wileński domagał się autonomii i samorządu w ramach Imperium Rosyjskiego.
  • 16 lutego 1918 roku Rada Litwy przywróciła niepodległość kraju.

Po 1795 roku: kilka guberni zamiast jednej jednostki

Wraz z trzecim rozbiorem Rzeczpospolita polsko-litewska zniknęła z mapy politycznej. Rosja nie włączyła podbitych ziem do swojej administracji jako jednolitej „Litwy”. Dawne ziemie Wielkiego Księstwa podzielono między kilka guberni, a ich nazwy i zakresy kompetencji wielokrotnie się zmieniały. Po 1795 roku część dawnych ziem litewskich znalazła się w guberni mińskiej, a dalsze obszary początkowo przydzielono do guberni wileńskiej i słonimskiej.

Podział ten nie utrzymał się na stałe. Gubernie wileńską i słonimską połączono w 1797 roku, a w 1801 roku ponownie rozdzielono. W 1819 roku Połąga i okolice przeszły do guberni kurlandzkiej; w 1843 roku z części guberni wileńskiej utworzono gubernię kowieńską. Podczas ograniczeń druku pod koniec XIX wieku obszary dzisiejszej Litwy należały do guberni wileńskiej, kowieńskiej i suwalskiej. Dlatego na mapach historycznych widnieją inne jednostki administracyjne niż na mapie współczesnego państwa. Osoby odwiedzające miasta nie powinny utożsamiać ich obecnego położenia z ówczesnymi granicami prowincji.

Tło polityczne sięga znacznie dalej niż rok 1795: po średniowiecznym ukształtowaniu się państwa za panowania Mendoga nastąpił rozkwit Wielkiego Księstwa za czasów Giedymina. Późniejsza unia lubelska połączyła Polskę i Litwę we wspólnym państwie, zanim rozbiory przyniosły nowy porządek polityczny.

Powstania przeciwko porządkowi imperialnemu

W XIX wieku mieszkańcy Litwy wielokrotnie sprzeciwiali się rosyjskiemu panowaniu. Powstanie z lat 1830–1831 zakończyło się niepowodzeniem; w latach 1863–1864 wybuchło kolejne wielkie powstanie. W obu uczestniczyli mieszkańcy dawnych ziem Rzeczypospolitej polsko-litewskiej. Po drugim z tych powstań władze rosyjskie zaostrzyły kontrolę nad szkołami, drukarniami i komunikacją publiczną. Represje dotknęły różne regiony i grupy ludności w różnym stopniu.

Władze traktowały pismo i edukację jako elementy porządku politycznego. Ograniczenia druku były więc czymś więcej niż technicznym przepisem dla wydawców: zawężały możliwości produkowania, sprzedawania i rozpowszechniania litewskich książek. Zakaz druku nie oznaczał jednak, że język litewski zniknął z codziennego życia. Rodziny, duchowni i nauczyciele nadal posługiwali się litewskim; szczególnie mocno ograniczono natomiast legalny dostęp do drukowanej literatury zapisanej alfabetem łacińskim.

Dlaczego datę początku zakazu prasy podaje się różnie

W krótkich opracowaniach często podaje się, że zakaz prasy litewskiej obowiązywał w latach 1864–1904. Jego początek można jednak datować na kilka sposobów. Litewska Narodowa Biblioteka im. Martynasa Mažvydasa wskazuje 23 listopada 1864 roku jako początek zakazu publikowania świeckich tekstów litewskich alfabetem łacińskim. Oś czasu na stronie litewskiego parlamentu podaje 23 września 1865 roku jako datę zakazu; artykuł Biblioteki Narodowej dokumentuje ponadto okólnik ministra spraw wewnętrznych z 5 października 1865 roku, który szerzej zakazywał drukowania, sprzedaży i rozpowszechniania tekstów litewskich i żmudzkich alfabetem łacińskim lub polskim.

Różne daty odnoszą się do kolejnych etapów rozszerzania polityki administracyjnej, a niekoniecznie do tego samego dekretu. Dlatego najprecyzyjniej można to ująć krótko: ograniczenia rozpoczęły się w 1864 roku, rozszerzono je w 1865 roku, a zniesiono w 1904 roku. Dotyczyły publikacji w określonych alfabetach; nie zakazywały mówienia po litewsku. Porównując daty w książce lub na tablicy historycznej, można więc zauważyć, że różne źródła uznają za początek zakazu różne jego etapy.

Reklama

Knygnešiai: książki przez granicę

Gdy drukowanie po litewsku w imperium było mocno ograniczone, książki i gazety wydawano poza objętymi zakazem prowincjami. Drukarnie na Litwie Pruskiej i w innych miejscach publikowały litewskie teksty, które potajemnie przenoszono przez granicę i rozpowszechniano w kraju. Knygnešiai – dosłownie mniej więcej „nosiciele książek”, często nazywani przemytnikami książek – organizowali ten niebezpieczny obieg. Przyłapanym pomocnikom groziły grzywny, więzienie lub zesłanie. Duchowni, nauczyciele i rodziny przechowywali książki i przekazywali je dalej; kierowały nimi różne motywy, od pragnienia dostępu do tekstów religijnych po zaangażowanie na rzecz języka i edukacji.

Podziemny druk przyczynił się do rozwoju nowoczesnego litewskiego ruchu kulturalnego i językowego. Do znanych publikacji należały czasopisma „Aušra” i „Varpas”, wydawane w dziesięcioleciach poprzedzających niepodległość. Praca nosicieli książek nie ograniczała się do spektakularnych przekroczeń granicy: potrzebowali drukarzy, wydawców, bezpiecznych miejsc przechowywania oraz czytelników, którzy przekazywali teksty dalej w niewielkich sieciach. Jednym z miejsc, które mogą odwiedzić podróżni chcący zgłębić ten temat, jest Muzeum J. Tumas-Vaižgantasa i nosicieli książek w Ustronė. Na stronie poświęconej dziedzictwu kulturowemu opisano muzeum w majątku Ustronė; przed podróżą warto osobno sprawdzić aktualne warunki zwiedzania.

Atrakcje turystyczne w Wilnie i muzea na Litwie pozwalają szerzej poznać miasta, zbiory i różne epoki. Osoby, które wolą poznawać historię przez biografie, znajdą kolejne przykłady z różnych okresów w przeglądzie znanych osób z Litwy. Nie należy jednak zakładać, że każde muzeum na stałe prezentuje konkretną wystawę.

Od dążeń do autonomii do niepodległości

Zniesienie zakazu w 1904 roku nie oznaczało automatycznego końca wszystkich konfliktów politycznych. W grudniu 1905 roku zebrał się Wielki Sejm Wileński, który zażądał dla Litwy autonomii z własnym parlamentem w ramach Imperium Rosyjskiego. Był to znaczący krok, ale jeszcze nie deklaracja niepodległości. Później pierwsza wojna światowa i rozpad imperiów zmieniły możliwości polityczne.

16 lutego 1918 roku członkowie Rady Litwy podpisali deklarację niepodległości. Proklamowano w ten sposób przywrócenie niepodległego państwa. Kolejne lata budowania własnego państwa opisuje strona poświęcona Republice Litewskiej w latach 1918–1940. Osobny przegląd okupacji i odzyskania niepodległości przedstawia późniejszy okres okupacji, oporu i ponownego odzyskania wolności.

Często zadawane pytania o rosyjskie panowanie

Kiedy znaczna część Litwy znalazła się pod rosyjskim panowaniem?

Po rozbiorach Rzeczypospolitej polsko-litewskiej, a zwłaszcza po trzecim rozbiorze w 1795 roku, Rosja włączyła dawne ziemie Wielkiego Księstwa do guberni. Ich nazwy i granice wielokrotnie się później zmieniały.

Dlaczego zakaz prasy datuje się raz na 1864, a raz na 1865 rok?

Ograniczenia wprowadzano stopniowo. Biblioteka Narodowa wskazuje wczesny etap z listopada 1864 roku; parlament i późniejsze działania administracyjne wiążą formalne zakazy z 1865 rokiem. Obie daty oznaczają różne etapy.

Czego dokładnie nie wolno było drukować?

Administracja carska ograniczała publikowanie tekstów litewskich i żmudzkich alfabetem łacińskim, a także kontrolowała ich sprzedaż i rozpowszechnianie. Nie zakazywała natomiast mówienia po litewsku.

Kim byli knygnešiai?

Byli to nosiciele i kolporterzy książek, którzy przenosili litewskie druki zza granicy i potajemnie przekazywali je dalej. W razie wykrycia groziły im kary, więzienie lub zesłanie.

Czego domagał się Wielki Sejm Wileński w 1905 roku?

Domagał się autonomii i samorządu dla Litwy w ramach Imperium Rosyjskiego. Deklarację niepodległości ogłoszono dopiero 16 lutego 1918 roku.