Litwa w Imperium Rosyjskim: powstania i odrodzenie narodowe

• Trzeci rozbiór w 1795 roku zakończył istnienie wspólnego państwa polsko-litewskiego.
• Dawne ziemie litewskie włączono do rosyjskich guberni; ich granice administracyjne wielokrotnie się zmieniały.
• Powstania przeciwko panowaniu rosyjskiemu wybuchły w latach 1830–1831 i 1863–1864.
• Tak zwany zakaz druku litewskiego zwykle datuje się na lata 1864–1904.
• Wczesne ograniczenia wprowadzano stopniowo; źródła odróżniają pierwsze działania z 1864 roku od późniejszych formalnych zakazów z 1865 roku.
• Knygnešiai drukowali litewskie książki za granicą lub przemycali je przez granicę i rozpowszechniali w kraju.
• W 1905 roku Wielki Sejm Wileński zażądał autonomicznego samorządu w ramach Imperium Rosyjskiego.
• 16 lutego 1918 roku Rada Litewska przywróciła niepodległość kraju.

Wraz z trzecim rozbiorem Rzeczpospolita Obojga Narodów zniknęła z mapy politycznej. Rosja nie włączyła podbitych ziem do swojej administracji jako jednolitej „Litwy”. Dawne ziemie Wielkiego Księstwa podzielono między kilka guberni; ich nazwy i zakres kompetencji wielokrotnie się zmieniały. Część dawnych ziem litewskich po 1795 roku znalazła się w guberni mińskiej, a kolejne obszary początkowo przydzielono guberniom wileńskiej i słonimskiej.

Podział ten nie był trwały. Gubernie wileńską i słonimską połączono w 1797 roku, a w 1801 roku ponownie rozdzielono. W 1819 roku Połąga i okolice przeszły do guberni kurlandzkiej; w 1843 roku z części guberni wileńskiej utworzono gubernię kowieńską. Podczas ograniczeń druku pod koniec XIX wieku tereny dzisiejszej Litwy należały do guberni wileńskiej, kowieńskiej i suwalskiej. Dlatego mapy historyczne przedstawiają inne jednostki administracyjne niż mapa dzisiejszego państwa. Osoby odwiedzające miasta nie powinny automatycznie utożsamiać ich obecnego położenia z ówczesnymi granicami prowincji.

Tło polityczne sięga czasów znacznie wcześniejszych niż 1795 rok: po średniowiecznym kształtowaniu się państwa za panowania Mendoga nastąpił rozkwit Wielkiego Księstwa za czasów Giedymina. Późniejsza unia lubelska połączyła Polskę i Litwę we wspólnym państwie, zanim rozbiory przyniosły nowy układ sił.

W XIX wieku mieszkańcy Litwy wielokrotnie sprzeciwiali się panowaniu rosyjskiemu. Powstanie z lat 1830–1831 zakończyło się niepowodzeniem; w latach 1863–1864 wybuchło kolejne wielkie powstanie. W obu uczestniczyli mieszkańcy dawnych ziem Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Po drugim z tych powstań władze rosyjskie zaostrzyły kontrolę nad szkołami, drukarniami i komunikacją publiczną. Represje dotknęły różne regiony i grupy ludności w różnym stopniu.

Władze traktowały pismo i edukację jako element porządku politycznego. Ograniczenia druku były więc czymś więcej niż technicznym przepisem dla wydawców: wyznaczały, gdzie wolno produkować, sprzedawać i rozpowszechniać litewskie książki. Zakaz druku nie oznaczał jednak, że język litewski zniknął z codziennej komunikacji ustnej. Rodziny, duchowni i nauczyciele nadal posługiwali się litewskim; szczególnie mocno ograniczono jednak legalny dostęp do drukowanej literatury w alfabecie łacińskim.

W krótkich omówieniach często podaje się, że zakaz druku litewskiego obowiązywał w latach 1864–1904. Istnieje jednak kilka punktów odniesienia dla jego początku. Litewska Biblioteka Narodowa im. Martynasa Mažvydasa wskazuje 23 listopada 1864 roku jako początek zakazu publikowania świeckich tekstów litewskich alfabetem łacińskim. Na osi czasu litewskiego parlamentu jako datę wprowadzenia zakazu podano 23 września 1865 roku; ponadto w artykule Biblioteki Narodowej opisano okólnik ministra spraw wewnętrznych z 5 października 1865 roku, który szerzej zakazywał druku, sprzedaży i rozpowszechniania tekstów litewskich i żmudzkich alfabetem łacińskim lub polskim.

Rozbieżne daty oznaczają kolejne etapy rozszerzania polityki administracyjnej, niekoniecznie ten sam dekret. Dlatego precyzyjne krótkie podsumowanie brzmi: ograniczenia rozpoczęły się w 1864 roku, rozszerzono je w 1865 roku, a zniesiono w 1904 roku. Dotyczyły publikacji w określonych alfabetach; nie był to zakaz mówienia po litewsku. Porównując datowanie w książce lub na tablicy historycznej, można więc zauważyć, że różne źródła za początek uznają różne etapy zakazu.

Gdy druk litewski w imperium podlegał surowym ograniczeniom, książki i gazety wydawano poza objętymi nimi prowincjami. Drukarnie na Litwie Pruskiej i w innych miejscach publikowały litewskie teksty, które potajemnie przemycano przez granicę i rozpowszechniano w kraju. Knygnešiai — dosłownie mniej więcej „nosiciele książek”, często nazywani przemytnikami książek — organizowali ten niebezpieczny obieg. Osobom przyłapanym na pomocy groziły grzywny, więzienie lub zesłanie. Duchowni, nauczyciele i rodziny przechowywali książki i przekazywali je dalej; motywacje obejmowały zarówno potrzebę tekstów religijnych, jak i zaangażowanie na rzecz języka i edukacji.

Podziemny ruch wydawniczy przyczynił się do rozwoju nowoczesnego litewskiego ruchu kulturalnego i językowego. Do jego znanych publikacji należały czasopisma „Aušra” i „Varpas”, wydawane w dziesięcioleciach poprzedzających odzyskanie niepodległości. Działalność przenoszących książki nie ograniczała się do spektakularnego przekraczania granicy: potrzebni byli drukarze, wydawcy, bezpieczne miejsca przechowywania oraz czytelnicy, którzy przekazywali teksty dalej w niewielkich sieciach. Osoby podróżujące i chcące zgłębić ten temat mogą odwiedzić Muzeum J. Tumas-Vaižgantasa i przenoszących książki w Ustronė. Strona poświęcona dziedzictwu kulturowemu opisuje muzeum w majątku Ustronė; aktualne warunki zwiedzania warto sprawdzić osobno przed wyjazdem.

Atrakcje Wilna i muzea na Litwie pozwalają lepiej poznać miasta, zbiory i różne epoki. Osoby, które wolą poznawać historię przez biografie, znajdą więcej przykładów z różnych okresów w zestawieniu słynnych postaci z Litwy. Nie należy jednak zakładać, że każde muzeum stale prezentuje konkretną wystawę.

Zniesienie zakazu w 1904 roku nie zakończyło automatycznie wszystkich konfliktów politycznych. W grudniu 1905 roku zebrał się Wielki Sejm Wileński, który zażądał autonomii Litwy z własnym parlamentem w ramach Imperium Rosyjskiego. Był to daleko idący krok, ale jeszcze nie deklaracja niepodległości. Później I wojna światowa i rozpad imperiów zmieniły układ możliwości politycznych.

16 lutego 1918 roku członkowie Rady Litewskiej podpisali deklarację niepodległości. Proklamowano w ten sposób odrodzenie niepodległego państwa. Lata budowania samodzielnego państwa, które nastąpiły później, opisuje strona poświęcona Republice Litewskiej w latach 1918–1940. Okres późniejszej okupacji, oporu i ponownego odzyskania wolności przedstawia osobne omówienie okupacji i odzyskania niepodległości.

Kiedy znaczna część Litwy znalazła się pod panowaniem rosyjskim?

Po rozbiorach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a zwłaszcza po trzecim rozbiorze w 1795 roku, Rosja włączyła dawne ziemie Wielkiego Księstwa do guberni. Ich nazwy i granice później wielokrotnie się zmieniały.

Dlaczego zakaz druku datuje się raz na 1864, a raz na 1865 rok?

Ograniczenia wprowadzano stopniowo. Biblioteka Narodowa wskazuje wczesny etap z listopada 1864 roku; parlament oraz późniejsze działania administracyjne wiążą formalne zakazy z 1865 rokiem. Obie daty oznaczają różne etapy.

Czego dokładnie nie wolno było drukować?

Administracja carska ograniczała publikacje litewskie i żmudzkie drukowane alfabetem łacińskim, a także kontrolowała ich sprzedaż i rozpowszechnianie. Nie zakazano w ten sposób mówienia po litewsku.

Kim byli knygnešiai?

Byli to przenoszący i rozpowszechniający książki, którzy sprowadzali litewskie druki z zagranicy przez granicę i potajemnie przekazywali je dalej. W razie wykrycia groziły im kary, więzienie lub zesłanie.

Czego domagał się Wielki Sejm Wileński w 1905 roku?

Zażądał autonomii i samorządności dla Litwy w ramach Imperium Rosyjskiego. Deklarację niepodległego państwa ogłoszono dopiero 16 lutego 1918 roku.