Przejdź do treści

Okupacja, opór i odzyskana niepodległość Litwy

15 czerwca 1940 roku Związek Radziecki zajął Litwę; po niemieckiej okupacji w latach 1941–1944, od 1944 roku rozpoczął się drugi okres rządów radzieckich. Deportacje, prześladowania polityczne i Holokaust zniszczyły życie ludzi i całych społeczności, a zbrojni partyzanci i opór cywilny rzucali wyzwanie radzieckiej kontroli. Ruch reformatorski Sąjūdis, Bałtycki Łańcuch z 1989 roku oraz uchwała parlamentu z 11 marca 1990 roku przygotowały drogę do ogłoszenia przywrócenia niepodległości. Radziecka przemoc z stycznia 1991 roku nie odebrała Litwie wolności; we wrześniu kraj został członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Panorama der Altstadt von Vilnius mit roten Ziegeldächern Blick über die Altstadt von Vilnius auf historische Dächer und die moderne Stadtsilhouette. Foto: Dmitriy Zuev

Najważniejsze fakty

  • 15 czerwca 1940 roku rozpoczęła się radziecka okupacja Litwy; państwowość została następnie włączona w system radziecki.
  • 14 czerwca 1941 roku rozpoczęła się pierwsza fala radzieckich deportacji, jeszcze przed niemieckim atakiem na Związek Radziecki.
  • Niemiecka okupacja rozpoczęła się w czerwcu 1941 roku i trwała do 1944 roku; w tym czasie reżim nazistowski, przy pomocy kolaborantów, dokonał Holokaustu na Litwie.
  • Po powrocie armii radzieckiej w 1944 roku partyzanci walczyli z ponowną okupacją do 1953 roku.
  • 3 czerwca 1988 roku wybrano grupę inicjatywną ruchu reformatorskiego Sąjūdis.
  • 23 sierpnia 1989 roku Bałtycki Łańcuch połączył stolice państw bałtyckich żywym łańcuchem o długości około 600 kilometrów.
  • 11 marca 1990 roku Rada Najwyższa przywróciła niepodległość państwa.
  • W wyniku radzieckiej przemocy w Wilnie 13 stycznia 1991 roku zginęło 14 nieuzbrojonych osób, a prawie 1000 zostało rannych. 17 września 1991 roku Litwa przystąpiła do Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Zmiany okupantów i zbrodnie w latach 1940–1944

Wojska radzieckie zajęły Litwę 15 czerwca 1940 roku. Państwo utraciło niezależność polityczną, a urzędy i instytucje zostały podporządkowane systemowi radzieckiemu. Pierwszy okres okupacji radzieckiej trwał do niemieckiego ataku w czerwcu 1941 roku. 14 czerwca 1941 roku rozpoczęły się radzieckie deportacje, które — jak podaje Litewskie Centrum Badań nad Ludobójstwem i Ruchem Oporu — miały również na celu uderzenie w potencjalnych przeciwników sowietyzacji. Wśród deportowanych byli pracownicy administracji publicznej, ludzie związani z oświatą oraz ich rodziny. Wysiedlenia wyrywały ludzi z codziennego życia i często na długi czas rozdzielały bliskich.

22 czerwca 1941 roku nazistowskie Niemcy zaatakowały Związek Radziecki, a niemieckie wojska zajęły Litwę. Kolejne lata, do 1944 roku, naznaczyły niemieckie rządy, terror i systematyczne mordowanie ludności żydowskiej. Reżim nazistowski zorganizował Holokaust przy wsparciu lokalnych kolaborantów. Społeczności żydowskie, które przez pokolenia współtworzyły życie kulturalne i miejskie Litwy, zostały niemal całkowicie zniszczone. Międzynarodowa Komisja ds. Oceny Zbrodni Reżimów Okupacyjnych Nazistowskiego i Radzieckiego bada te prześladowania oddzielnie od zbrodni radzieckich władz okupacyjnych. Więcej o historiach rodzinnych, życiu religijnym i wielowiekowej obecności Żydów w kraju można przeczytać w artykule o historii Żydów na Litwie.

Gdy w 1944 roku powróciły wojska radzieckie, rozpoczął się drugi okres okupacji radzieckiej. Zmiana okupanta nie oznaczała dla Litwy powrotu do niezależnych instytucji z okresu międzywojennego. Osoby chcące poznać rozwój państwa przed 1940 rokiem mogą zacząć od artykułu o pierwszej Republice Litewskiej.

Partyzanci, deportacje i opór cywilny

Po 1944 roku zbrojni litewscy partyzanci walczyli z rządami radzieckimi. Litewskie Centrum Badań nad Ludobójstwem i Ruchem Oporu określa lata 1944–1953 jako okres zbrojnego oporu. Nie była to jedna bitwa, lecz działania regionalnie zorganizowanych grup, ich sieci wsparcia oraz walka o przywrócenie niepodległej państwowości. Władze radzieckie stosowały aresztowania i deportacje wobec rzeczywistych i domniemanych przeciwników; represje i straty dotknęły wiele rodzin.

Opór nie ograniczał się do walki zbrojnej. Ludzie podtrzymywali tradycje religijne i kulturalne, rozpowszechniali zakazane informacje i dokumentowali ingerencje państwa. Duchowni, dysydenci i grupy obywatelskie na różne sposoby sprzeciwiali się kontroli państwowej. Podziemne publikacje upowszechniały poza Litwą informacje o aresztowaniach i ograniczeniach. Działania te wiązały się z ryzykiem i nie wszystkim przyświecały te same cele, należały jednak do życia społeczeństwa, w którym nie wygasło dążenie do samostanowienia.

Długie doświadczenie zmieniających się obcych rządów miało wcześniejsze korzenie: przed okupacją radziecką Litwa znajdowała się w granicach Imperium Rosyjskiego, a wcześniej łączyła ją więź polityczna w ramach unii lubelskiej. Początki litewskiej państwowości i rozwój Wilna przedstawiają artykuły o Mindaugasie oraz o Giedyminie i Wilnie. Ta historia pozwala zrozumieć, dlaczego przywrócenie niepodległości w 1990 roku postrzegano jako powrót państwa, a nie jego powstanie po raz pierwszy.

Reklama

Sąjūdis i Bałtycki Łańcuch

Pod koniec lat 80. nasilały się publiczne protesty przeciwko rządom radzieckim. 3 czerwca 1988 roku w Wilnie wybrano grupę inicjatywną ruchu reformatorskiego Sąjūdis; w październiku odbył się jego kongres założycielski. Ruch łączył postulaty samostanowienia politycznego z odnową kultury i publiczną debatą. Zgromadzenia oraz ponowna obecność symboli narodowych w przestrzeni publicznej sprawiły, że dążenie do niepodległości stało się widoczne w codziennym życiu.

23 sierpnia 1989 roku mieszkańcy Litwy, Łotwy i Estonii utworzyli pokojowy łańcuch o długości około 600 kilometrów, łączący stolice tych krajów. Bałtycki Łańcuch upamiętniał pięćdziesiątą rocznicę paktu o nieagresji między Niemcami a Związkiem Radzieckim i jego tajnego protokołu dodatkowego. Pokazał również, że dążenie do wolności popiera szeroka część społeczeństwa. UNESCO zgromadziło dokumenty i materiały fotograficzne dotyczące wydarzenia w rejestrze „Pamięć Świata”; litewski parlament dokumentuje polityczną drogę od Sąjūdis do przywrócenia państwowości.

Odwiedzający mogą połączyć poznawanie historii ze zwiedzaniem miejsc w stolicy: przegląd atrakcji Wilna pomaga zlokalizować miejsca zgromadzeń politycznych i zrozumieć znaczenie centrum miasta. Obraz uzupełniają także zabytkowe miejsca w Kownie, które wcześniej było politycznym centrum niepodległej republiki i pozostało ważnym ośrodkiem kultury litewskiej.

Przywrócenie niepodległości i styczeń 1991 roku

24 lutego 1990 roku odbyły się wybory do Rady Najwyższej. Były to pierwsze demokratyczne wybory parlamentarne na Litwie w warunkach okupacji. 11 marca nowo wybrany parlament przyjął akt przywrócenia niepodległej republiki. Uchwała głosiła, że przywraca się wykonywanie suwerenności państwowej, zniesionej w 1940 roku przez obce mocarstwa. Oficjalna strona parlamentu przedstawia drogę do przywrócenia niepodległości. Decyzja nie zakończyła natychmiast kontroli radzieckiej: Moskwa wywierała na Litwę presję gospodarczą i polityczną, a jej obecność wojskowa nadal była widoczna.

W nocy z 12 na 13 stycznia 1991 roku wojska radzieckie zaatakowały czołgami i bronią palną wieżę telewizyjną oraz budynek litewskiego radia i telewizji w Wilnie. Zgromadzeni tam ludzie chcieli chronić te obiekty i przywrócone państwo. Zginęło czternastu nieuzbrojonych obrońców, a prawie 1000 osób zostało rannych. Litewski parlament opisuje, jak determinacja mieszkańców i opór Rady Najwyższej obroniły przywrócenie niepodległości. Wydarzenia styczniowe pokazały, jaką cenę trzeba było zapłacić za samostanowienie państwa, ale nie zmieniły uchwały parlamentu.

17 września 1991 roku Litwa została członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych. Przyjęcie do ONZ było ważnym krokiem w międzynarodowym uznaniu przywróconego państwa. Nie unieważniło wstecznie okresu okupacji, dało jednak Litwie głos w organizacji międzynarodowej. Planując podróż śladami najnowszej historii, warto odwiedzić muzea i miejsca pamięci; przegląd muzeów na Litwie ułatwia wybór według regionu i tematu.

Najczęstsze pytania o okupację, opór i niepodległość

Kiedy rozpoczęła się radziecka okupacja Litwy?

Wojska radzieckie zajęły Litwę 15 czerwca 1940 roku. W następnym roku rozpoczęły się deportacje, a w czerwcu 1941 roku, po niemieckim ataku na Związek Radziecki, okupantem stały się Niemcy.

Co wydarzyło się 14 czerwca 1941 roku?

Tego dnia rozpoczęły się radzieckie deportacje z Litwy. Wśród deportowanych byli pracownicy administracji publicznej, ludzie związani z oświatą oraz ich rodziny. Kilka dni później rozpoczęła się niemiecka okupacja.

Jak długo trwał zbrojny opór partyzancki?

Zbrojny opór przeciwko władzy radzieckiej trwał w latach 1944–1953. Obok niego istniały cywilne, religijne i kulturalne formy sprzeciwu, które nie wszędzie i nie w tym samym czasie wygasły.

Czym był Bałtycki Łańcuch?

23 sierpnia 1989 roku mieszkańcy Litwy, Łotwy i Estonii utworzyli pokojowy łańcuch o długości około 600 kilometrów, aby domagać się wolności i samostanowienia oraz upamiętnić pakt niemiecko-radziecki z 1939 roku.

Kiedy Litwa odzyskała niepodległość?

11 marca 1990 roku Rada Najwyższa ogłosiła przywrócenie niepodległej republiki. Po ataku wojsk radzieckich 13 stycznia 1991 roku Litwa została przyjęta do Organizacji Narodów Zjednoczonych 17 września 1991 roku.