Okupacja, opór i odzyskana niepodległość Litwy

• Radziecka okupacja Litwy rozpoczęła się 15 czerwca 1940 roku; państwowość została następnie włączona do systemu radzieckiego.
• 14 czerwca 1941 roku rozpoczęła się pierwsza fala radzieckich deportacji, jeszcze przed niemieckim atakiem na Związek Radziecki.
• Niemiecka okupacja rozpoczęła się w czerwcu 1941 roku i trwała do 1944 roku; w tym czasie reżim nazistowski, przy wsparciu pomocników, dokonał Holokaustu na Litwie.
• Po powrocie armii radzieckiej w 1944 roku partyzanci walczyli z ponowną okupacją do 1953 roku.
• 3 czerwca 1988 roku wybrano grupę inicjatywną ruchu reformatorskiego Sąjūdis.
• 23 sierpnia 1989 roku Bałtycki łańcuch połączył stolice państw bałtyckich ludzkim łańcuchem o długości około 600 kilometrów.
• 11 marca 1990 roku Rada Najwyższa przywróciła niepodległość państwa.
• W wyniku radzieckiej przemocy w Wilnie 13 stycznia 1991 roku zginęło 14 nieuzbrojonych osób, a prawie 1000 zostało rannych. 17 września 1991 roku Litwa przystąpiła do Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Wojska radzieckie zajęły Litwę 15 czerwca 1940 roku. Państwo utraciło niezależność polityczną, a urzędy i instytucje włączono w radziecki porządek. Ten pierwszy okres radzieckiej okupacji trwał do niemieckiego ataku w czerwcu 1941 roku. 14 czerwca 1941 roku rozpoczęły się radzieckie deportacje, które — jak podaje Litewskie Centrum Badań nad Ludobójstwem i Ruchem Oporu — miały również na celu uderzenie w potencjalnych przeciwników sowietyzacji. Wśród deportowanych byli pracownicy administracji publicznej i oświaty oraz ich rodziny. Przymusowe wysiedlenia wyrywały ludzi z codziennego życia i często rozdzielały bliskich na długi czas.

22 czerwca 1941 roku nazistowskie Niemcy zaatakowały Związek Radziecki, a niemieckie wojska zajęły Litwę. Kolejne lata, do 1944 roku, upłynęły pod znakiem niemieckich rządów, terroru i systematycznego mordowania ludności żydowskiej. Reżim nazistowski organizował Holokaust przy wsparciu lokalnych pomocników. Społeczności żydowskie, które przez pokolenia współtworzyły życie kulturalne i miejskie Litwy, zostały niemal całkowicie unicestwione. Międzynarodowa Komisja ds. Oceny Zbrodni Reżimów Okupacyjnych Nazistowskiego i Radzieckiego bada te prześladowania oddzielnie od zbrodni popełnionych podczas okupacji radzieckiej. Więcej o historiach rodzinnych, życiu religijnym i wielowiekowej obecności Żydów w kraju można przeczytać w artykule o historii Żydów na Litwie.

Gdy w 1944 roku powróciły wojska radzieckie, rozpoczął się drugi okres okupacji radzieckiej. Zmiana okupanta nie oznaczała dla Litwy powrotu do niezależnych instytucji z okresu międzywojennego. Osoby chcące poznać rozwój państwa przed 1940 rokiem mogą najpierw przeczytać o historii Pierwszej Republiki Litewskiej.

Po 1944 roku zbrojni litewscy partyzanci walczyli z władzą radziecką. Litewskie Centrum Badań nad Ludobójstwem i Ruchem Oporu określa ramy czasowe zbrojnego oporu na lata 1944–1953. Nie składał się on z jednej bitwy, lecz z regionalnie zorganizowanych grup, ich sieci wsparcia oraz politycznego celu, jakim było przywrócenie niepodległej państwowości. Władze radzieckie zwalczały rzeczywistych i domniemanych przeciwników za pomocą aresztowań i deportacji; represje i straty dotknęły wiele rodzin.

Opór nie ograniczał się do walki zbrojnej. Ludzie pielęgnowali tradycje religijne i kulturalne, rozpowszechniali zakazane informacje i dokumentowali działania państwa. Duchowni, dysydenci i grupy walczące o prawa obywatelskie przeciwstawiali się kontroli państwowej na różne sposoby. Podziemne publikacje informowały poza granicami Litwy o aresztowaniach i ograniczeniach. Działania te wiązały się z ryzykiem i nie wszystkim przyświecały te same cele, należały jednak do dorobku społeczeństwa, w którym nie ustawały żądania samostanowienia.

Długie doświadczenie zmieniającej się obcej władzy miało starsze korzenie: w ujęciu historycznym po radzieckiej okupacji nastąpił okres Imperium Rosyjskiego na Litwie, a wcześniej doszło do politycznego związku w ramach unii lubelskiej. Wczesne formy litewskiej państwowości i rozwój Wilna omówiono w artykułach o Mindowgu oraz Giedyminie i Wilnie. Ta historia pozwala zrozumieć, dlaczego przywrócenie niepodległości w 1990 roku postrzegano jako powrót państwa, a nie jego powstanie po raz pierwszy.

Pod koniec lat 80. XX wieku narastały publiczne protesty przeciwko władzy radzieckiej. 3 czerwca 1988 roku mieszkańcy Wilna wybrali grupę inicjatywną ruchu reformatorskiego Sąjūdis; w październiku odbył się jego kongres założycielski. Ruch łączył postulaty samostanowienia politycznego z odnową kultury i debatą publiczną. Zgromadzenia oraz ponowna obecność symboli narodowych sprawiły, że pragnienie niepodległości stało się widoczne w codziennym życiu.

23 sierpnia 1989 roku mieszkańcy Litwy, Łotwy i Estonii utworzyli pokojowy ludzki łańcuch o długości około 600 kilometrów, łączący stolice tych krajów. Bałtycki łańcuch upamiętniał pięćdziesiątą rocznicę niemiecko-radzieckiego paktu o nieagresji i jego tajnego protokołu dodatkowego. Pokazał zarazem, że szerokie rzesze społeczeństwa popierały żądanie wolności. UNESCO przechowuje poświęcone temu dokumenty i materiały fotograficzne w rejestrze „Pamięć Świata”, a litewski parlament dokumentuje polityczną drogę od Sąjūdis do przywrócenia państwowości.

Odwiedzający mogą poznać tę historię, zwiedzając miejsca w stolicy: przegląd atrakcji Wilna pomaga zlokalizować miejsca zgromadzeń politycznych i zrozumieć znaczenie centrum miasta. Obraz uzupełniają także zabytkowe miejsca Kowna, ponieważ miasto było wcześniej politycznym centrum niepodległej republiki i pozostało ważnym ośrodkiem litewskiej kultury.

24 lutego 1990 roku odbyły się wybory do Rady Najwyższej. Były to pierwsze demokratyczne wybory parlamentarne na Litwie przeprowadzone w warunkach okupacji. 11 marca nowo wybrany parlament przyjął Akt o przywróceniu niepodległej republiki. Uchwała stwierdzała, że przywrócone zostaje wykonywanie suwerenności państwowej, odebrane w 1940 roku przez obce mocarstwa. Oficjalna strona litewskiego parlamentu opisuje drogę do przywrócenia niepodległości. Decyzja nie zakończyła od razu radzieckiej kontroli: Moskwa wywierała na Litwę presję gospodarczą i polityczną, utrzymując przy tym obecność wojskową.

W nocy z 12 na 13 stycznia 1991 roku radzieckie wojska zaatakowały czołgami i bronią palną wieżę telewizyjną oraz budynek Litewskiego Radia i Telewizji w Wilnie. Zgromadzili się tam ludzie, by chronić te placówki i przywrócone państwo. Zginęło czternastu nieuzbrojonych obrońców, a prawie 1000 osób zostało rannych. Litewski parlament opisuje, jak determinacja mieszkańców i opór Rady Najwyższej broniły przywrócenia niepodległości. Wydarzenia styczniowe unaoczniły cenę samostanowienia państwowego, lecz nie zmieniły decyzji parlamentu.

17 września 1991 roku Litwa została członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych. Przyjęcie do ONZ było ważnym krokiem w kierunku międzynarodowego uznania przywróconego państwa. Nie zmieniło wstecznie historii okupacji, dało jednak Litwie głos w organizacji międzynarodowej. Podczas podróży śladami nowszej historii warto odwiedzić muzea i miejsca pamięci; przegląd muzeów na Litwie pomaga wybrać te, które odpowiadają regionowi i tematyce.

Kiedy rozpoczęła się radziecka okupacja Litwy?

Wojska radzieckie zajęły Litwę 15 czerwca 1940 roku. W następnym roku rozpoczęły się deportacje, a w czerwcu 1941 roku, po niemieckim ataku na Związek Radziecki, zmienił się okupant.

Co wydarzyło się 14 czerwca 1941 roku?

Tego dnia rozpoczęły się radzieckie deportacje z Litwy. Wśród deportowanych byli pracownicy administracji publicznej i oświaty oraz ich rodziny. Kilka dni później rozpoczęła się niemiecka okupacja.

Jak długo trwał zbrojny opór partyzancki?

Zbrojny opór przeciwko władzy radzieckiej obejmuje lata 1944–1953. Istniały również cywilne, religijne i kulturalne formy sprzeciwu, które nie zakończyły się wszystkie w tym samym czasie.

Czym był Bałtycki łańcuch?

23 sierpnia 1989 roku mieszkańcy Litwy, Łotwy i Estonii utworzyli pokojowy ludzki łańcuch o długości około 600 kilometrów, domagając się wolności i samostanowienia oraz upamiętniając pakt niemiecko-radziecki z 1939 roku.

Kiedy Litwa odzyskała niepodległość?

11 marca 1990 roku Rada Najwyższa ogłosiła przywrócenie niepodległej republiki. Po ataku wojsk radzieckich 13 stycznia 1991 roku Litwa została przyjęta do Organizacji Narodów Zjednoczonych 17 września 1991 roku.